چهار دهه جنگ و ویرانی، افغانستان را در دام شیطانی گفتمان خشونت گرفتار ساخته است. این سرزمین کهن که روزگاری تقاطع تمدنها و مهد فرهنگ بود، سالهاست اسیر منطقی شده که جز زور و اجبار راهی نمیشناسد.
واقعیت تلخ اما این است که گفتمان جنگ نه تنها راهحل مسائل نبوده، بلکه آنها را به بحرانهایی چندبعدی تبدیل کرده است. بر اساس گزارشهای سازمان ملل، بیش از ۲۸ میلیون افغان در شرایطی انسانستیز زندگی میکنند که هر آن ممکن است به فاجعه انسانی تبدیل شود. این ارقام نه صرفاً آمار بلکه گواه عمق ورشکستگی گفتمانی است که بر خشونت و انحصارطلبی استوار شده است.
پیامدهای این ذهنیت مخرب، مرزهای جغرافیایی افغانستان را درنوردیده و منطقه را نیز در ابعاد گوناگون متاثر ساخته است. موج مهاجرت، قاچاق مواد مخدر، و تهدیدات امنیتی، همه محصولات طبیعی گفتمانی هستند که حل مسائل را در قدرت و زور جستجو میکند.
این وضعیت نه تنها برای افغانها بلکه برای کل منطقه تهدیدی جدی محسوب میشود که ریشهکن کردن آن مستلزم تحول بنیادین در رویکرد حکمرانی است.
تجربه تاریخی کشورهایی چون آفریقای جنوبی نشان میدهد که عبور از گفتمان خشونت به صلح، نه تنها امکانپذیر بلکه واقعیتی قابل دستیابی است. نلسون ماندلا با پذیرش منطق «عدالت ترمیمی» به جای «عدالت کیفری»، توانست کشورش را از چنگال آپارتاید نجات دهد. این تحول بر محور مذاکرات فراگیر، مشارکت همگان، و ایجاد نهادهای دموکراتیک استوار بود.
افغانستان امروز بیش از هر زمان دیگری نیازمند همین تحول بنیادین است. گذار از گفتمان جنگ به گفتمان صلح مستلزم شجاعت سیاسی برای پذیرش مذاکرات فراگیر و ایجاد ساختارهایی است که بر مشروعیت مردمی و نه بر قدرت نظامی استوار باشد.
این فرایند همچنین نیازمند کمیسیون حقیقت و آشتی، اصلاح نظام آموزشی، و مشارکت فعال زنان و جوانان است.
جامعه بینالمللی نیز باید رویکرد خود را از تحریم و انزوا به مشوقهای هدفمند تغییر دهد. تنبیه کل مردم افغانستان به جای تشویق اقداماتی که منجر به احترام حقوق بشر و حکمرانی فراگیر میشود، نه تنها غیرعادلانه بلکه ناکارآمد است. این تغییر رویکرد میتواند عاملی تسهیلکننده در مسیر گذار از خشونت به صلح باشد.
با این همه، آینده افغانستان در گرو رهایی از این گفتمان مهلک است. ادامه مسیر کنونی تنها به تعمیق بحرانها منجر خواهد شد و این سرزمین و مردمانش را بیش از پیش در ورطه نابودی فرو خواهد برد.
زمان آن فرا رسیده که مردم افغانستان با الهام از تجربیات موفق جهانی، مسیر صلح و آشتی را برگزینند و صفحه تازهای در تاریخ این سرزمین کهن بنویسند.
فرهاد پناهی-روزنامهنگار
