مسئله مهاجران افغانستانی در پاکستان که ریشه در دهههای گذشته دارد، امروز به یکی از پیچیدهترین چالشهای منطقهای تبدیل شده است. این جامعه میلیونی که طی چهار دهه گذشته پناهگاه خود را در خاک پاکستان یافته، اکنون در معرض فشارهای سیاسی و اجتماعی بیسابقهای قرار گرفته که ابعاد انسانی و ژئوپلیتیکی گستردهای دارد.
سیاستگذاران پاکستانی در سالهای اخیر رویکرد خود نسبت به مهاجران افغان را بهطور آشکار تغییر دادهاند. این تحول که در قالب عملیاتهای بازداشت و اخراج گسترده نمود یافته، نشاندهنده استفاده ابزاری از مسئله مهاجرت برای اعمال فشار بر کابل است. اسلامآباد با تشدید این سیاستها در واقع اهرم فشاری قدرتمند علیه طالبان در دست گرفته که قابلیت تأثیرگذاری بر تصمیمگیریهای سیاسی افغانستان را دارد.
بازگشت طالبان به قدرت در سال ۱۴۰۰ نقطه عطفی در این روند محسوب میشود. پس از این رویداد، مقامات پاکستانی نهتنها فشارهای موجود بر مهاجران را تشدید کردند، بلکه اتهامات امنیتی جدیدی را نیز متوجه این جامعه نمودند. این اتهامات که شامل ارتباط با گروههای تروریستی و نقش در ناامنیهای داخلی پاکستان است، زمینهساز توجیه سیاستهای سرکوبگرانه علیه مهاجران شده است.
واکنشهای بینالمللی به این سیاستها حاکی از نگرانی جامعه جهانی نسبت به نقض حقوق بشر و اصول حقوق بینالملل است. سازمانهای حقوق بشری و نهادهای بینالمللی بارها نسبت به شرایط نامناسب مهاجران هشدار داده و خواستار توقف عملیاتهای اجباری اخراج شدهاند. این انتقادات در حالی مطرح میشود که پاکستان همچنان بر مشروعیت اقدامات خود تأکید میکند و آن را جزء حاکمیت ملی خود تلقی مینماید.
حکومت طالبان نیز در مقابل این فشارها واکنشهایی از خود نشان داده که نشاندهنده عمق تنشهای دوجانبه است. کابل ضمن محکوم کردن رفتار پاکستان با مهاجران، خواستار احترام به حقوق شهروندان افغان شده و تهدید به اعمال اقدامات متقابل کرده است. این تقابل در حالی شکل گرفته که هر دو کشور نیازمند همکاری در زمینههای مختلف اقتصادی و امنیتی هستند.
ابعاد انسانی این بحران نیز قابل چشمپوشی نیست. میلیونها افغان که سالها در پاکستان زندگی کرده و بخشی از بافت اجتماعی این کشور محسوب میشوند، اکنون با تهدید جدایی از زندگی و معیشت خود مواجه هستند. این وضعیت نهتنها بر خود مهاجران تأثیر میگذارد، بلکه پیامدهای اقتصادی و اجتماعی گستردهای برای هر دو کشور به همراه خواهد داشت.
با این همه، مسئله مهاجران افغان در پاکستان فراتر از یک چالش انسانی، سالهاست به ابزاری برای بازیهای ژئوپلیتیکی منطقه تبدیل شده است که حل آن مستلزم رویکرد جامع و منطقهای و بهبود روابط کابل-اسلامآباد است.
نویسنده: احمد شکور صمدی
