در حالی که جهان قربانیان حملات تروریستی ۲۰۰۱ را امروز گرامی میدارد، افغانستانیها با زخمهای عمیق دو دهه مداخله نظامی امریکا روبرو هستند؛ سیاستهایی که وعده آزادی داد، اما ویرانی و بحران انسانی فراوانی به بار آورد.
در سپیدهدم قرن بیستویکم، حملات القاعده به برجهای دوقلو و پنتاگون نه تنها هزاران زندگی امریکایی را بلعید، بلکه جرقهای برای چرخهای از خشونت و نابودی در افغانستان شد. این رویداد، که از سوی سازمان القاعده طرح و اجرا شده بود، واکنش فوری واشنگتن را برانگیخت: حمله نظامی امریکا و متحدیناش در ناتو تحت عنوان «آزادی پایدار» در اکتوبر همان سال، با شعارهای پرطنین نابودی تروریزم و ملتسازی به راه افتاد و پس از چند ماهی حکومت دور اول طالبان را در کابل ساقط کرد.
رویکرد امریکا از همان آغاز، محکوم به شکست بود، زیرا منافع ژئوپلیتیکی را بر رفاه انسانی اولویت داد. گزارش پروژه هزینههای جنگ دانشگاه براون نشان میدهد که تا سال ۲۰۲۲، این درگیری بیش از ۲.۳۱۳ تریلیون دالر برای ایالات متحده هزینه برداشت، اما بخش عمده این منابع به عملیات نظامی اختصاص یافت، نه بازسازی زیرساختهای ویرانشده افغانستان.
حضور بیستساله امریکا، افغانستان را به باتلاقی برای هر دو طرف تبدیل کرد. حکومتهای همسو با واشنگتن به ریاست کرزی و غنی، با حمایت واشنگتن، فساد را نهادینه کردند و اعتماد عمومی را از میان بردند. افزون بر این، میلیاردها دالر کمک خارجی به جیب نخبگان فاسد سرازیر شد، در حالی که زیرساختها در ویرانی ماندند و زندانهایی چون بگرام به نماد نقض حقوق بشر بدل گشتند.
به طور کلی، سیاستهای امریکا در قبال افغانستان نه تنها تروریزم را مهار نکرد، بلکه افراطگرایی را تقویت نمود؛ طالبان، که در ۲۰۰۱ شکست خورده بودند، از اشتباهات واشنگتن و کابل بهره بردند و دوباره قدرت گرفتند. گزارش وزارت خارجه امریکا در ۲۰۲۳ اعتراف کرد که عدم آمادگی برای خروج، اشتباهی کلیدی بود، و این جنگ اقتصاد افغانستان را نابود کرد در حالی که پیمانکاران نظامی سودهای کلان بردند.
با این همه، آینده افغانستان نه در سایه تکیه بر قدرتهای خارجی، بلکه در گرو خودکفایی و همافزایی منطقهای است. ایالات متحده باید از شکستهای مکرر خود درس عبرت گیرد و به سیاستهای مداخلهجویانهای که جز ویرانی و هرجومرج برای ملتها به بار نیاورده، پایان دهد.
نویسنده: فرهاد محبی
