گفتمان ملی؛ پیششرط توسعه و ثبات پایدار افغانستان

تجربههای تاریخی نشان میدهد که فروپاشی جوامع و شکلگیری فجایع انسانی، اغلب محصول یک رویداد ناگهانی نیست، بلکه در بستر سالها سیاستگذاریهای تبعیضآمیز، دامنزدن به شکافهای اجتماعی و نهادینهشدن نفرتهای قومی و هویتی شکل میگیرد.
نسلکشی رواندا در سال ۱۹۹۴، یکی از تلخترین نمونههای این واقعیت تاریخی است؛ فاجعهای که در جریان آن حدود ۸۰۰ هزار نفر از قوم «توتسی» و «هوتوهای» میانهرو به دست نیروهای افراطی «هوتو» قتلعام شدند. این تراژدی نشان داد که چگونه تبدیل هویت قومی به ابزار رقابت و سلطه سیاسی میتواند یک جامعه را به مرز فروپاشی بکشاند.
مرور چنین تجربههایی، بهویژه در پرتو بحرانهای میانمار، یادآور تاریخ پرمنازعه افغانستان نیز هست؛ کشوری که دستکم در پنج دهه اخیر، بارها شاهد جنگهای داخلی، کشتارهای جمعی، تبعیض و تقابلهای هویتی بوده است. اگرچه ابعاد و ماهیت این رویدادها با نسلکشی رواندا یکسان نیست، اما در هر دو تجربه، سیاست قومی، هویتمحور و فقدان یک فرهنگ سیاسی فراگیر، از عوامل زمینهساز خشونت و بیثباتی بوده است.
در افغانستان، بخش مهمی از بحران سیاسی و اجتماعی ریشه در غلبه مناسبات قومی بر مفهوم شهروندی و منافع ملی دارد. ساختار سنتی قدرت کشور، همچنان تا اندازه زیادی متأثر از روابط قبیلهای، پیوندهای قومی و وفاداریهای هویتی است؛ مناسباتی که با الزامات دولت مدرن و نظام سیاسی مبتنی بر حقوق برابر شهروندان فاصله دارد. در چنین ساختاری، قومیت نه صرفاً یک مولفه فرهنگی و اجتماعی، بلکه در بسیاری موارد به ابزاری برای کسب قدرت، حفظ نفوذ و توزیع امتیازات سیاسی و اقتصادی تبدیل شده است.
پیامد این رویکرد، شکلگیری چرخهای معیوب از انحصار قدرت، محرومیت، بیاعتمادی و رقابتهای فرسایشی بوده است. گروههای سیاسی، بهجای آنکه بر محور برنامههای ملی و منافع مشترک شهروندان رقابت کنند، بارها از تعلقات قومی برای بسیج اجتماعی و تثبیت جایگاه خود بهره بردهاند.
نتیجه آن نیز تضعیف همبستگی ملی، ناکارآمدی نظامهای سیاسی و ناتوانی در ایجاد ثبات پایدار بوده است. به همین دلیل، تغییر نظامهای سیاسی بهتنهایی نتوانسته معضل بنیادین سیاست در افغانستان را حل کند؛ زیرا صورت و فرم قدرت تغییر کرده، اما منطق حاکم بر مناسبات آن در بسیاری موارد دستنخورده باقی مانده است.
در این میان، عبور از گفتمان قومی به گفتمان ملی، دیگر یک انتخاب سیاسی یا شعار آرمانگرایانه نیست، بلکه ضرورتی اساسی برای نجات افغانستان از چرخه بحرانهای تکراری است. گفتمان ملی، بر شهروندی برابر، عدالت، مشارکت سیاسی، حقوق مشترک و احترام به تنوع قومی و فرهنگی استوار است. در چنین نگرشی، هیچ قومی مالک انحصاری کشور نیست و هیچ شهروندی به دلیل تعلقات هویتی خود نباید از فرصتها، حقوق و جایگاه برابر محروم شود.
البته گذار به این مرحله صرفاً با تغییر ساختارهای حکومتی یا جابهجایی نخبگان سیاسی امکانپذیر نیست. این تحول مستلزم دگرگونی فرهنگی و بازنگری در نگرشهای اجتماعی، بهویژه در میان نخبگان سیاسی، فرهنگی و رسانهای است. آموزش، رسانههای مستقل، نهادهای مدنی و مشارکت آگاهانه شهروندان میتوانند در تضعیف ذهنیتهای انحصارطلبانه و تقویت هویت ملی نقش تعیینکننده داشته باشند.
افغانستان زمانی میتواند به ثبات و توسعه پایدار دست یابد که سیاست از مدار تعلقات قومی خارج و بر محور منافع مشترک ملی بازتعریف شود. شکلگیری چنین نگرشی، زمینهساز ایجاد دولتی فراگیر، پاسخگو و برخوردار از مشروعیت اجتماعی خواهد بود؛ دولتی که تنوع را نه تهدید، بلکه سرمایهای برای همبستگی و پیشرفت بداند.
با این همه، آینده باثبات و توسعهیافته پایدار افغانستان نه در سلطه یک قوم بر قوم دیگر، بلکه در عبور همگانی از منطق حذف و انحصار و رسیدن به فهم مشترکی از ملت و سرنوشت ملی رقم خواهد خورد.
سیدضیا موسوی -خبرگزاری ژرفا



